Onze-Lieve-Vrouwekerk - Vlaamse meesters in situ

Wat is "Vlaamse meesters in situ" ?

Dankzij Vlaamse meesters in situ, een initiatief van het kunst- en erfgoedtijdschrift Openbaar Kunstbezit in Vlaanderen in samenwerking met Toerisme Vlaanderen, ontdekken we van 1 juni tot 30 september 45 sites waar kunstwerken uit de 15de, 16de en 17de eeuw zich nog altijd op hun oorspronkelijke plek bevinden. Het schilderij van Antoon Van Dyck "De aanbidding door de herders" uit de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Dendermonde is een van deze meesterwerken.

Je bekijkt het kunstwerk in zijn oorspronkelijke context,
je ontdekt waarom het in dat bepaalde decor zijn plaats kreeg.
En je leert ook ander artistiek erfgoed van deze plaats kennen.

Bij het werk werd een aanraakscherm geplaatst. Tekst en beeld geven informatie over het werk zelf en over de kunstenaar,
de locatie en de andere kunstschatten. Tevens is er een audioverhaal en een gesproken uitleg voor kinderen.
Dit alles in 4 talen !

"De aanbidding door de herders".

Het schilderij is een altaarstuk speciaal voor het Onze-Lieve-Vrouwealtaar geschilderd door Antoon Van Dyck.

Tijdens de Beeldenstorm en de daaropvolgende calvinistische dictatuur werd het kerkinterieur van de Onze-Lieve-Vrouwekerk grotendeels vernield. Rond 1625 besloot de Onze-Lieve-Vrouwebroederschap tot het oprichten van een monumentaal O.-L.-Vrouwealtaar in opdracht van de broederschap.
De uitvoering werd toevertrouwd aan het atelier van Hieronymus Duquesnoy de Oude. Als sluitstuk van het altaar werd het beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Troost in een vergulde troon uitgestald op het altaar. In 1629 was het altaar klaar.

Antoon Van Dyck kreeg in 1631 van de Broederschap van Onze-Lieve-Vrouw de opdracht tot het schilderen van de "Aanbidding door de herders" voor het altaar in het Onze-Lieve-Vrouwekoor. Eind 1631 was het altaarstuk voltooid. Het gaat om een intieme voorstelling van Maria die aan de herders het kind Jezus laat zien, vlak na zijn geboorte. Het schilderij kende een turbulente geschiedenis. Om het schilderij in het altaar te plaatsen moest het beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Troost en de troon van het altaar verwijderd worden. Maar daardoor verzwakte de devotie tot Onze-Lieve-Vrouw en de inkomsten daalden. Op het einde van de 17e eeuw werden stappen ondernomen om het beeld miraculeus te laten verklaren. Het beeld en de troon moesten een centrale plaats krijgen in het
O.-L.-Vrouwekoor. Derhalve werd in 1716 het schilderij uit het O.-L.-Vrouwealtaar gehaald en elders in het koor opgehangen terwijl het miraculeuze beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Troost terug in het altaar werd geplaatst. Op het einde van de 18e eeuw, na de annexatie van de Oostenrijkse Nederlanden door Frankrijk, werd het schilderij opgeëist ten bate van de Franse musea. In 1801 vatte Napoleon Bonaparte het plan op in een aantal Franse steden een openbare schilderijenverzameling aan te leggen. "De aanbidding door de Herders" werd naar Brussel overgebracht. Na herhaalde pogingen van het Dendermondse stadsbestuur, pastoors en leden van de kerkraad werd in oktober 1817 door Willem I het besluit getekend dat het schilderij terug gaf aan de "groote kerk" te Dendermonde.
In december 1817 werd het werk in Brussel opgehaald door de leden van de kerkraad. Tijdens de twee wereldoorlogen liep het schilderij heel wat schade op. Het doek werd in opgerolde toestand in veiligheid gebracht en later bewaard in de kelder van de Nationale Bank. Na 1968 werd het schilderij op vraag van de Vrienden van de O.-L.-Vrouwekerk gerestaureerd door de lokale kunstschilder Herman Willems.

De Onze-Lieve-Vrouwekerk bezit ook een tweede meesterwerk van Van Dyck : de Calvarie, doek dat in de doopkapel hangt.
Uit recent onderzoek is gebleken dat de restauratie en conservatie van beide doeken dringend is. In oktober 2019 wordt het altaarstuk "Aanbidding door de herders" gerestaureerd, in september 2020 is het de beurt aan de "Calvarie".

Ook het O.L.-Vrouwealtaar, waarin het schilderij geplaatst werd, kende een beworgen geschiedenis. Tijdens de grote restauratie van de kerk in de jaren 1904-1911 werd de apsis van het Onze-Lieve-Vrouwekoor in neo-gotische stijl heringericht. Het vroegbarokke
O.-L.-Vrouwealtaar werd volledig ontmanteld en opgeborgen in een loods. In 1923 werd dit afgedankte altaar op initiatief van architect Frans Van Severen opgericht in de herbouwde Sint-Rochuskapel (Sint-Rochusstraat). Maar met de jaren geraakte de Sint-Rochuskapel in onbruik. De kerkraad van de O.-L.-Vrouwekerk pleitte sinds 1972 voor de heroprichting van het altaar in de grote kerk, op zijn oorspronkelijke plaats. De schilderij "De aanbidding door de herders" zou dan opnieuw zijn plaats in het altaar kunnen innemen.
Na een lange administratieve lijdensweg werden het altaar en het meesterwerk van Van Dyck in 1991 uiteindelijk herenigd 'in situ",
een Vlaamse Meester waardig.

Van harte welkom aan alle bezoekers, inwoners van Dendermonde en omgeving. De Onze-Lieve-Vrouwekerk is alle dagen, met uitzondering van maandag, vrij toegankelijk van 10u tot 16u. Aan de bezoekers wordt gratis een "Erfgoedsprokkel" aangeboden.
In deze kleine, geïllustreerde brochure, uitgegeven door de deputatie van de Provincie Oost-Vlaanderen, worden de geschiedenis,
de bouwperiodes en het kunstpatrimonium van de O.-L.-Vrouwekerk belicht. Het is geschreven door de heer Aimé Stroobants, oud-stadsarchivaris van de stad.

Bron : "Het vroeg-barokke Onze-Lieve-Vrouwealtaar in de O.-L.-Vrouwecollegiale van Dendermonde. Oprichting - afbraak - heroprichting" door de heer Leo Pée.